Logo

आज सेना दिवस : यसरी जोडियो नेपाली सेना शिवरात्रीसंग



काठमाडौं । हरेक वर्ष नेपाली सेनाले महाशिवरात्रीका दिन सेना दिवस मनाउने गर्दछ । यसवर्ष पनि टुंडिखेलमा सेना दिवसको भब्य तयारी गरिएको छ । सेना दिवसका अवशरमा भोली आयोजना हुने विशेष कार्यक्रममा राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री लगायत विशिष्ट ब्यक्तिहरु सहभागि हुनेछन् भने यस वर्ष भारतीय सेनाका स्थल सेना प्रमुख विपिन राउत नेपाल आउने भएका छन्। नेपाल एकीकरण भएको सम्झनामा सेनाले मनाउँदै आएको सेना दिवसमा भारतीय सेना प्रमुखको यो पहिलो सहभागिता हो।  सेना दिवसको अवसरमा सेनाले विभिन्न कार्यक्रम तथा प्रदर्शनीहरूको आयोजना गरिरहेको छ ।

शिवरात्रीसंगै जोडिएको नेपाली सेनाको इतिहास

हरेक वर्ष महाशिवरात्री पर्वका दिन नेपाली सेनाको स्थापना दिवस मनाउने प्रचलन छ । तत्कालिन राजा पृथ्वीनारायण शाहको कमाण्डमा नेपालको पहिलो सैनिक संरचना शिवरात्री कै दिन बनेको इतिहास छ । नेपाली सेना स्थापनाको एउटै मिति नभएको र बिभिन्न मितिमा संगठित भएकाले महाशिवरात्रीलाई सेना दिवसका रुपमा मनाउने गरिएको इतिहासविदहरूले दावी गरेका छन् ।

सन् १७४४ मा तत्कालिन गोर्खा राज्यले संगठित गरेको नेपाली सेना मैदानमा उत्रिदासम्म दक्षिण एशियाका अरु देशमा आफ्नै सैनिक संरचना थिएन । त्यसैले नेपाली सेनालाई दक्षिण एशियाकै सबैभन्दा पूरानो सैनिक संगठन मानिन्छ । पृथ्वीनारायण शाहको गोर्खाली फौजले नुवाकोट र सन् १७४४ मा छिमेकी कान्तिपुर राज्य कब्जा गरेपछि गोर्खाली फौजलाई शाही नेपाली सेनाको रुपमा चिनिन थालेको इतिहासविद बताउँछन् । नेपाली सेना कति सालमा स्थापना भयो भन्ने ठ्याक्कै मिति पाइदैन । तर सन् १७४४ अर्थात विक्रम संवत १८०१ देखि नेपाली सेनाले यो मुलुकको स्वतन्त्रता, अखण्डता र सार्वभौकिताको रक्षा गरेको इतिहास छ ।

व्यारेकीय संरचनाको हिसाबले नेपाली सेना विक्रम सम्बत १८१९ फागुन १० गते पोखरा गोरख गणका रुपमा स्थापित भएको इतिहासकारहरूले विभिन्न सन्दर्भमा उल्लेख गरेका छन् । त्यसअघि नेपाली सेना रहे पनि गण बनिसकेको थिएन । तर इतिहासविद डा। प्रेमसिंह बस्न्यातले भने नेपाली सेनाको सुरुवात विक्रम सम्वत १६१६ मा गोरखा राज्यको स्थापनासँगै सुरु भएको दावी गरेका छन् । यस हिसाबले नेपाली सेनाको इतिहास ४ सय ५८ वर्ष भइसकेको छ । गोरखा राज्यको सेना भगिरथ पन्तको कमाण्डबाट सुरु भएको इतिहास छ ।

त्यति बेलाको गोर्खा फौज र त्यसपछिको शाही नेपाली सेनाको वीरता, शाहस र समर्पणबाट प्रभावित भएका तत्कालिन ब्रिटिश इष्ट इण्डिया कम्पनीले आफ्नो सेनामा नेपालीहरूलाई भर्ती लिन थालेको सुगौली सन्धीपछि हो । भारतबाट ब्रिटिसहरू हिडेपछि पनि उनीहरूले आफ्नो सेनामा नेपालीलाई लिने क्रम अहिलेसम्म जारी छ । बेलायती सेनामा अलग्गै गोर्खा रेजिमेन्ट कायमै छ । बेलायती र विश्वका धेरै देशले अहिले पनि गुर्खाज भनेर नेपालीहरूको प्रशंसा गर्नुमा नेपाली सेनाले दुवै विश्वयुद्ध र त्यसपछि निरन्तर शान्ति स्थापना कार्यमा देखाएको वीरता र बहादुरीका कारण हो ।

पृथ्वीनारायण शाहले पहिलो पटक वि. सं. १८०० मा पहिलो पटक नगरकोटमा अक्रमण गरि नेपाल एकीकरण अभियान थालेका थिए । पछि उनका छोरा नातिका पालासम्म राज्य विस्तारको अभियान पूर्वमा टिष्टादेखि पश्चिम काँगडासम्म पुगेको थियो । तर तत्कालिन ब्रिटिश इष्ट इण्डिया कम्पनीसँगको युद्धमा नेपालले ४० हजार वर्ग किलोमिटर जमिन गुमाउनुपरेको थियो । नेपाली सेनाले तीन पटक तत्कालिन भोट राज्य अर्थात तिव्वतसँग लडाइ गरेको थियो भने एकपटक तिव्वत र चीनसँग संयुक्त लडाइ लडेर बिजय पाएको थियो ।

नेपाली सेनाले लडेका बाह्य युद्ध

भारतीय सिपाही विद्रोह दमनः विसं १९१० तिर
प्रथम विश्व युद्ध विश्वभरः विसं १९७१–१९७५
वजरीस्थानको लडाईंमाः मिति प्राप्त नभएको
अफगान युद्ध, अंग्रेजको पक्षमाः विसं १९७६
दोस्रो विश्वयुद्ध विश्वभरः विसं १९९७–२००१
हैदरवाद समनमा लडाइः विसं २००५
संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति सेनाः विसं २०१५
नेपाली सेनाले आन्तरिक विद्रोह एवं अशान्तिको अवस्थामा शान्ति कायम गर्न समेत महत्वपुर्ण भुमिका खेलेको छ ।

शान्ति मिशनमा अब्बल नेपाली सेना

संयुक्त राष्ट्रसंघको शान्ति मिसनमा अन्य मुलुकभन्दा नेपाली सेना अब्बल देखिएको छ । नेपाली सेनाले आर्जन गरेको विश्वासका कारण नै विश्व शान्तिमा पनि चन्द्रसूर्यअंकित झन्डाको योगदानलाई चीरस्मरणीय बनाएको छ । विगत एक दशकयता राष्ट्रसंघको सुरक्षा परिषद्मा स्थायी भिटोको अधिकार प्राप्त अमेरिका, बेलायत, चीन, रसियालगायतका राष्ट्रको सहभागितामा बढी भूमिका हासिल गरेको नेपाली सेनाको नै हो ।

अढाइ सय वर्षअघिको नेपाल एकीकरणको इतिहासदेखि पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्ध हुँदै भारत, बेलायत, बु्रनाईलगायतका देशमा ‘गोरखा’ को नाममा बहादुरीसँगै विश्वसनीयता हासिल गर्न नेपाली सेना सफल भएको इतिहासले निरन्तरता पाएको छ । त्यस्तै शान्ति दूतको रूपमा द्वन्द्वले आक्रान्त विश्वका विभिन्न देश र समुदायबीच राष्ट्रसंघको आह्वानमा शान्ति स्थापनामा विशेष भूमिकाका साथ नेतृत्व पनि लिइरहेको छ । सन् १९५८ मा मेजर जनरल अर्जुननरसिंह राणाको नेतृत्वमा लेबनानमा पहिलोपटक गएको नेपाली सेनाको ६० बर्से इतिहासले सम्मानजनक निरन्तरता पाइरहेको छ । यसअघि १५ वटा मिसनमा सहभागी हुँदै आएको सेना विभिन्न राष्ट्रमा तैनाथ भएको छ ।

नेपाली सेना लेबनान, कश्मीर, साइनाई डेर्जट, पाकिस्तान, कुबेत, इराक, नाकुरा, क्रोयसिया, सोमालिया, हाइटी, कंगो, बोस्निया, युगोस्लाभिया, सुडान, ९उत्तर०, सुडान ९दक्षिण० हुँदै अहिले आएर लिबिया गरी १६ वटा देशमा शान्तिको बिगुल फुक्दै त्यसलाई कार्यान्वयनमा रूपान्तरण गर्न सफल भएको छ । हाल करिब पाँच हजार नेपाली सेना विश्वका विभिन्न द्वन्द्वग्रस्त देशमा खटिरहेका छन् । तीमध्ये झन्डै नौ सय नेपाली महिला शान्ति सेनामा छन् । देशको शान्ति दूतका रूपमा करिब एक लाख १४ हजार सैनिकले काम गर्ने अवसर पाइसकेका छन् ।

द्वन्द्वको निर्मम चपेटामा परेका समुदायको बीचमा पुगेर शान्ति, सद्भाव र मित्रताको माला गाँस्न सफल नेपाली शान्ति सेनालाई ती राष्ट्रले समेत आफ्नो गौरव पुन्ज मानेका छन् । उनीहरूले करिब सवा लाख शान्ति मेडल नेपाल भित्र्याएका छन् । इतिहासदेखि वर्तमानसम्म स्वतन्त्र र सार्वभौम नेपालका सेनाले विश्वभरका सेनाको मञ्चमा शान्ति स्थापनाजस्तो कार्यको जिम्मेवारी पाउनु सामान्य उपलब्धि होइन ।

प्रतिक्रिया दिनुहोस्